Quy tắc chính tả: Bỏ dấu ở đâu?

1. Tiếng Việt có 5 kí hiệu chỉ thanh điệu, gọi là dấu thanh, gọi tắt là dấu. 5 kí hiệu này là đủ để ghi cho 6 thanh điệu trong tiếng Việt. Dấu thanh được viết ở phía trên của phần vần (huyền, sắc, hỏi, ngã) hoặc phía dưới của phần vần (nặng).

2. Nguồn gốc các dấu thanh này đều đến từ các dấu phụ trong tiếng Hi lạp cổ và tiếng Bồ (giáo sĩ Bồ Đào Nha xây dựng nền móng chữ Quốc ngữ), vốn dĩ dùng để đánh dấu trọng âm và ngữ điệu. Vì vậy, ở thuở ban đầu của chữ Quốc ngữ, nguyên tắc bỏ dấu là: dấu thanh đặt trên hoặc dưới nguyên âm.

Quan niệm ban đầu rất đơn giản, âm tiết được cấu tạo bởi nguyên âm và phụ âm, ví dụ âm tiết “hoan”, gồm phụ âm đầu “h”, phụ âm cuối “n”, và 2 nguyên âm là “o” và “a”, dấu thanh đánh trên o hay a đều được.

Hình dưới đây trích trong Từ điển Annam - Latin của Pigneau de Behaine (1773). Những chữ như “ải, ái, áy” đều bỏ dấu lên nguyên âm thứ hai, viết là “Aỉ, Aí, Aý”.

[Quy tắc phiên bản 1]

Dấu thanh điệu chỉ đánh trên hoặc dưới chữ cái nguyên âm “a, e, i, y, o, u”.

Ghi chú: các chữ cái nguyên âm “a, e, i, y, o, u” bao gồm cả các biến thể của chúng trong tiếng Việt: a ă â, e ê, i y, o ô ơ, u ư.

3. Đó là quy tắc bỏ dấu của thời kì sơ khởi. Đơn giản, nhưng lại dễ dẫn đến thiếu thống nhất, vì nó cho phép người ta linh hoạt khi bỏ dấu. Ví dụ “oái” có thể viết theo 3 cách: óai, oái hay oaí. Để hạn chế sự tuỳ tiện, người ta quy định rằng, dấu được bỏ trên chữ cái nguyên âm ngay trước nguyên âm hoặc phụ âm sau rốt. Vì thế, viết là “luyến, ái, loài, người, hòa, túy, nghĩa, phường”.

Quy tắc này có một số điểm cần lưu ý:

-Tổ hợp “qu” được tính là một phụ âm. Đây là quy tắc chính tả của tiếng Latinh, qu [kw] là phụ âm đối lập với c[k]. Vì thế những trường hợp như quà, quế, què, quỳ vẫn đánh trên các chữ cái nguyên âm a, e, y.

- “uê” luôn bỏ dấu ở “ê”: thuế, Huế, tuệ, không viết thúê, Húê, tụê.

[Quy tắc phiên bản 2] 

1. Dấu thanh điệu đánh trên hoặc dưới chữ cái nguyên âm “a, e, i, o, u”. 

2. Có nhiều hơn một nguyên âm: Dấu thanh điệu đánh trên hoặc dưới chữ cái nguyên âm ngay trước nguyên âm hoặc phụ âm sau rốt. 

3. Ngoại lệ: 

-"qu"+V, dấu thanh điệu đánh trên hoặc dưới V, quà, què, quỳ. 

-"uê", dấu thanh điệu đánh trên hoặc dưới ê. Ví dụ:Huế, thuế, tuệ, nhuế.

4. Mọi chuyện đang khá ổn, thì người ta đưa ra quy tắc mới: chỉ nguyên âm chính mang dấu thanh, bán nguyên âm không mang dấu thanh.

Tức là phải viết “oà, uý”, vì ở hai vần này “o” và “u” là bán nguyên âm.

Nguyên âm chính là “iê, uô, ươ” thì chia ra hai trường hợp: (1) có âm cuối thì bỏ dấu trên chữ cái thứ hai (ví dụ: liệng, cuối, ước); (2) không có âm cuối thì bỏ dấu trên chữ cái thứ nhất (ví dụ: chìa, lúa, ứa).

Xử lí như vậy là để không làm thay đổi quá nhiều thói quen chính tả đã được định hình từ hồi áp dụng quy tắc phiên bản 2. Chẳng hạn nếu quy định các nguyên âm đôi “iê, uô, ươ” đều bỏ dấu trên chữ cái nguyên âm thứ hai, thì các chữ “chìa, lúa, ứa” sẽ viết là “chià, luá, ưá”. Xáo trộn quá mức có thể gây phản cảm.

[Quy tắc phiên bản 3]

1. Dấu thanh điệu đánh trên hoặc dưới chữ cái nguyên âm chính của phần vần.

2. Trường hợp nguyên âm chính là /iê, uô, ươ/, dấu thanh điệu đánh trên hoặc dưới chữ cái nguyên âm thứ nhất nếu âm tiết không có âm cuối, đánh trên hoặc dưới chữ cái nguyên âm thứ hai nếu âm tiết có âm cuối.

Ví dụ: quà, lúa, gạo, vừa, tới, thuyền, Thuý, Hoà. 

Nhận diện âm chính: Âm chính là âm vang nhất, giữ đỉnh âm tiết, tức là âm mà ta có thể ngân dài khi phát âm thật chậm.

Ví dụ:

hoà = h oo à à à, quý = qu ý ý ý, lưu = l ư ư ư uu, nhời = nh ờ ờ ờ ii

lìa = l ì ì ì a a, chùa = ch ù ù ù aa, nứa = n ứ ứ ứ aa.

6. Cao Xuân Hạo cho việc sửa đổi quy tắc bỏ dấu là vẽ rắn thêm chân. Vì rằng theo ông, thanh điệu nằm trên toàn bộ âm tiết, nó không phải là yếu tố thuộc riêng phần vần, càng chẳng phải yếu tố thuộc riêng nguyên âm chính. Vậy thì đánh dấu thanh điệu ở đâu cũng được thôi, vì dù đánh ở đâu cũng là sai với bản chất ngữ âm của thanh điệu.

Nên, dẫu viết thế này cũng chả sao:

Trở laị Húê thương, baì thơ khắc trong chíêc nón...Sông Hương nứơc chaỷ thùyên trôi lững lờ. Em trao nón đơị và em hẹn hò.

Đã đăng trên fb ngày 20/8/2019, edited ngày 18/10/2020.

Đăng lại có sửa chữa.