Phiên âm tên riêng nước ngoài ra tiếng Việt

 1. Quan sát cách tiếng Việt (cụ thể là trên báo chí) lúng túng với việc phiên âm tiếng nước ngoài, mới thấy xã hội ta luôn thích đi tìm một minh chủ thiên hạ để noi theo. Minh chủ bây giờ mặc định là Mĩ.

2. Biến thiên của lịch sử

Thời kì thứ nhất, phiên âm tên nước ngoài qua ngả chữ Hán. Ví dụ tên các quốc gia như Anh, Pháp, Mĩ, Đức, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hi Lạp, La mã vân vân. Tên riêng cũng phiên qua chữ Hán: Nã Phá Luân, Mạnh Đức Tư Cưu, Kim Nhật Thành, Lí Thừa Vãn... Ở thời kì này, các thuật ngữ khoa học cũng đối chiếu với chữ Hán. Ảnh hưởng của thời kì này vẫn là dai dẳng nhất.

Thời kì thứ hai là phiên âm tên nước ngoài sang tiếng Việt qua âm đọc trong tiếng Pháp. Ví dụ, Na-pô-li, La Hay, (người) Anh-điêng, thần Dớt, Hec-quyn, nhà băng ( = ngân hàng), các thuật ngữ ngành hoá như i-ốt, ô-xi, hi-đrô, các-bon vân vân. Riêng phần này có một thứ tôi vẫn thắc mắc, tại sao tên đại văn hào Pháp là Vích-to Huy-gô chứ không phải Uy-gô, nhiều cái tên bắt đầu bằng chữ H khác cũng tương tự. Tôi tin chắc những người phiên âm các tên này đều nói tiếng Pháp rất thạo, nhưng lại không theo quy tắc phiên âm một cách triệt để, chỉ có một cách giải thích, là họ sợ người đọc không suy ra được cách viết trong tiếng Pháp.

Thời kì thứ ba, thời kì khủng hoảng. Sau khi phế  Nho, đuổi đế quốc, người ta đâm lúng túng vì không biết phiên âm theo chuẩn nào nữa. Cùng với sự phổ biến dần của tiếng Anh, trào lưu hình thành mới là phiên âm qua ngả tiếng Anh. Nhưng ngữ âm tiếng Anh lại rắc rối hơn tiếng Pháp, dẫn đến việc nếu phiên sang âm đọc tiếng Việt thì mỗi người một phách. Texas là Tếch-dớt hay Tếch-dát, máy fax đến giờ vẫn nhiều người đọc là phắc, pass (password, passcode) đọc là pátx hay bát... Để tránh rắc rối, và cũng để tiện đối chiếu với văn bản tiếng Anh, giải pháp là giữ nguyên tự dạng tiếng Anh, còn đọc ra sao thì phó thác cho trình độ người đọc.

3. Hệ quả

Tiêu chuẩn mới đã lên nhưng tàn dư từ tiêu chuẩn cũ vẫn còn đó, do đã thành thói quen, tạo ra một cục diện lổn nhổn. Ví dụ:

Tên quốc gia: Triều Tiên / Hàn Quốc (phiên theo Hán Việt)

Tên thủ đô: Bình Nhưỡng (theo Hán Việt) / Seoul (theo cách viết tiếng Anh), Xơ-un hoặc Sơ-un (theo cách đọc không phân biệt X hay S của miền Bắc)

Tên lãnh đạo trong quá khứ: Kim Nhật Thành / Lí Thừa Vãn (theo Hán Việt)

Tên lãnh đạo hiện tại: Kim Jong-un / Moon Jae-in (theo cách viết tiếng Anh).

Rất thông cảm nếu ai đó cảm thấy không hài lòng về sự lổn nhổn này. Chỉ có thể giải thích là, xã hội đã thay đổi, tiêu chuẩn đã thay đổi, nhưng vẫn còn những cách phiên âm cũ đã thành thói quen.

4. Trường hợp tiếng Hán

Nói thêm về tên riêng chữ Hán của người Hoa, nếu có tự dạng chữ Hán thì ƯU TIÊN phiên theo âm Hán Việt, nếu không có tự dạng chữ Hán thì phiên theo cách viết trong tiếng Anh. Lưu ý, là "cách viết trong tiếng Anh" chứ không phải pinyin, vì pinyin chỉ là tiêu chuẩn ngày nay của Đại lục, ngoài Đại lục còn có Hongkong, Macau, Taiwan,  Singapore, Malaysia vân vân, những khu vực đó có những chuẩn phiên âm khác. Ví dụ, Châu Kiệt Luân (Hán Việt) hoặc Jay Chou (viết theo tiếng Anh), chứ Zhou Jielun thì dở lắm. Lưu Đức Hoa hoặc Andy Lau, chứ không có Liu Dehua. Ngay cả tên riêng ở Đại lục thì cũng phải dè chừng cách phiên âm cũ. Ví dụ, Mao Trạch Đông sang tiếng Anh là Mao Tse-tung chứ không phải Mao Zedong, Đại học Thanh Hoa là Tsinghua Uni chứ không phải Qinghua Uni, vân vân.

Biết mặt chữ Hán thì ưu tiên âm Hán Việt, nhưng cũng tùy hoàn cảnh nữa. Thương hiệu như Alibaba thì dù biết mặt chữ Hán là 阿里巴巴 cũng không phiên Hán Việt là A lí ba ba làm gì. Hoặc 淘宝 là taobao chứ không phiên làm Đào bảo. Do tâm lí xã hội quyết định.

Tham khảo: 

Bài viết "Chuẩn hoá cách sử dụng tên riêng tiếng nước ngoài" của Thông tấn xã Việt Nam (năm 2013)

https://dhtn.ttxvn.org.vn/tintuc/chuan-hoa-cach-su-dung-ten-rieng-tieng-nuoc-ngoai-2575?fbclid=IwAR2OCwn9vWjhmV1Twz39KfV9r9Tv7l7JHKSwUy-X2bATmnwTRQzKHQwJvmE