Nghịch thuỷ hành chu

 【Phấn trắng bút đỏ】  Chuyện kể về bộ kiện "nữ" 女 Hầu như năm nào thảo luận với sinh viên về đề tài nghiên cứu khoa học, tôi cũng thấy có nhóm muốn nghiên cứu về "bộ thủ" nữ và liên hệ nó với "nam tôn nữ ti" với "kì thị giới tính" trong tiếng Hán, xa hơn là văn hóa trọng nam khinh nữ của Nho giáo. Lần nào hỏi tại sao các em nghĩ như thế, thì cũng sẽ được nghe giải thích kèm ví dụ thế này: vì bộ thủ nữ thường gắn với những từ có khái niệm xấu như 奸 gian, 嫉 tật, 妒 đố, 嫌 hiềm, 妨 phương hoặc thân phận thấp kém như 奴 nô, 婢 tì, 卑 ti. Trăm lần như một. Có những câu chuyện, kể làm quà, kể cho vui thì được, nhưng lúc kể mà mặt mũi ngay ngắn quá, thật thà quá thì người học tưởng là thật. Mà truyền thuyết này lưu truyền khá rộng, lưu độc rất sâu, nên mới có chuyện năm nào cũng được nghe bài ca cũ ấy. Nhiều lúc tôi cũng không kiên nhẫn được.  Khi nào đủ mát tính, thì tôi sẽ từ tốn mềm mỏng thế này: Suy nghĩ của em rất hay, nó chạm đến một vấn đề lớn là ...

 Nhân có người hỏi từ nguyên của "đớn" trong "đau đớn" là gì, tôi trả lời như sau: Chữ 怛 có hai âm đọc "đán" và "đát", Khang Hi tự điển chú: Tập Vận, đắc án thiết, âm đán. Đường Vận, Tập Vận, Loại Thiên, Vận Hội, đương cát thiết, âm đát. Chữ này có nghĩa là "bi thảm" "đau xót".  Xét về âm đọc, "đán" có khả năng biến âm thành "đớn", tương tự:  单 đan > đơn (đơn chiếc) 丹 đan > đơn (mẫu đan ~ mẫu đơn) 弹 đàn > đờn 汉 Hán > Hớn (hảo hán > hảo hớn) 山 san > sơn 栏 lan > lơn (bao lan > bao lơn) Vì thế "đau" + "đớn ( < đán)" là kết hợp của hai ngữ tố đồng nghĩa.  Một nghĩa khác của 怛 "đán" là sợ hãi, nên từ "đớn" trong "đớn hèn" chắc cũng là nó. 

 Nhân có người hỏi về nguồn gốc các chữ "cá độ" và "cá cược", tôi tra thử từ điển cũ xem chữ "cá" khi nào mang nghĩa là "đánh cược", ví dụ câu "Tôi cá với ông, ông không thể thắng ván này".  Kết quả tra ra từ "đánh cuộc" trong Đại Nam Quấc âm tự vị của Huỵnh Tịnh Của.  Sự gần gũi về ngữ âm giữa "cuộc" và "cược" khiến tôi nghĩ rằng dân gian có thể đã "nói nhầm". Nhưng trao đổi với bạn Cường Chung thì hình như câu chuyện chưa hẳn đơn giản như thế.  Theo giả thiết của Cường, thì chữ "cá" có lẽ bắt nguồn từ chữ "ka"  加 (gia) nghĩa là "thêm vào". Ka tố nghĩa là "thêm (tiền) độ" (sau này dùng là "tố thêm (tiền)"), "ka coọc" nghĩa là "thêm (tiền) cọc". Nhưng khi những từ này được hô lên, thì cuộc cờ bạc đã xảy ra rồi.  Có nhiều câu hỏi còn cần giải đáp, sự chuyển đổi của cụm từ "ka tố" "ka coọc" thành một từ mang ng...