Mọc sừng và 戴绿帽子

1. Trong tiếng Việt có một thành ngữ bản địa là “nuôi con tu hú” để chỉ việc nuôi con của người khác, mà đứa con đó là kết quả của sự ngoại tình. Trong ngôn ngữ phương Tây như tiếng Pháp hay tiếng Anh người ta cũng dùng loài chim có tập tính tương tự là “coucou”, để nói về sự ngoại tình (coucou > cocu (Pháp) hay cuckold (Anh) ) 

Cũng nói về sự ngoại tình, trong tiếng Pháp còn một lối diễn đạt khác: AVOIR/PORTER DES CORNES (nghĩa là "có sừng" hoặc "mang sừng"). Cách diễn đạt này trực tiếp mang đến từ "mọc sừng" trong tiếng Việt. 

Bức tranh châm biếm của Pháp vẽ năm 1815, vẽ những thành viên quý tộc - cả nam và nữ - với những bộ sừng lớn trên đầu.

Không nghi ngờ gì, “mọc sừng” (bị lừa dối) hay “cắm sừng” (lừa dối) là lối nói ẩn dụ được du nhập vào Việt Nam qua tiếp xúc với văn hóa phương Tây. Truy xa hơn nữa xem nguồn gốc của “bộ sừng” là gì, thì thấy nhiều cách giải thích, nghĩa là nguồn gốc đã mơ hồ rồi. Trong số các giải thích ấy, tôi thấy có một giả thuyết thú vị, như sau: Sừng nằm trên đỉnh đầu, kẻ khác thấy sờ sờ nhưng kẻ có sừng lại mù đặc, nên luôn là người biết sau cùng.

2. Trong tiếng Hán lại dùng một hình ảnh khác hẳn, là 戴绿帽子, nghĩa theo mặt chữ là “đội cái mũ màu xanh ve ( = xanh lá)”. Một chiếc mũ màu ve thì không liên quan gì đến “sừng” hay “chim tu hú” / “chim cu cu” cả.

Tôi đã có ý đi tìm nguồn gốc của cách nói này mà chưa ra, tất nhiên trên mạng thì nhiều giả thuyết, nhưng không đáng tin cậy. Mũ màu ve không phải là một thứ kiêng kị truyền thống, Quan Vũ đế mặc áo bào xanh ve và mũ cũng xanh ve nốt. Người ta tạo hình như vậy mà không có chút ám chỉ bất kính nào.

Gần đây, nhân xem một bức tranh cổ của Hà Lan (vẽ năm 1559), mới nhận ra, cụm “đội mũ màu xanh ve” này dễ là sản phẩm từ sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây lắm. Bức tranh mang tên “Thành ngữ của Hà Lan” (1559) này đã hình ảnh hóa (visualize) hơn một trăm câu thành ngữ trong tiếng Hà Lan, trong đó có một câu liên quan đến việc vợ lừa dối chồng, trực dịch sang tiếng Anh là “She puts the blue cloak on her husband”, “cô ấy chụp chiếc áo choàng xanh lơ lên chồng”.

Xem trên hình thì thấy, chiếc áo choàng đó liền với mũ, mũ có lưỡi trai rất dài sụp xuống che mắt người đàn ông. Từ hình ảnh này, người ta rất dễ hình dung ra sự liên hệ giữa việc “chụp một cái áo choàng có mũ” với việc “che đậy, giấu diếm một điều khuất tất”.

Nhưng hượm đã, giữa “áo choàng có mũ” và “mũ” là một khoảng cách khá xa...

Đúng thế, nhưng khi chuyển dịch giữa các ngôn ngữ, khoảng cách đó không còn xa, hoàn toàn phụ thuộc vào tri nhận của người dịch. Chúng ta đều biết câu truyện “Little Red Riding Hood”, tên tiếng Việt là “Cô  bé quàng khăn đỏ” trong khi tên tiếng Trung Quốc là “小红帽” （cô bé mũ đỏ). Là “khăn” hay là “mũ” đây, cả hai cách dịch đều không đủ hình dung, thực ra cái mà cô bé khoác trên người chính là cái áo choàng có mũ. Xem hình:

Cùng một thứ “áo choàng có mũ”, người Việt dịch là “khăn” (khăn choàng để khoác, và cũng có thể để bịt đầu, như khăn mỏ quạ) trong khi người Trung Quốc quan tâm hơn đến việc nó trùm lên đầu, nên dịch là “mũ”. Vì vậy cái “cloak” trong câu thành ngữ “She puts the blue cloak on her husband” trong ngữ cảnh này đã chuyển thành “mũ” khi sang tiếng Trung.

Sự chuyển dịch từ màu xanh lơ (blue) sang màu xanh ve (green) cũng là thú vị. Nhưng dẫu sao nó vẫn dễ hình dung và dễ liên hệ hơn là “áo choàng” và “mũ”.

3. Vậy cơ hội nào để một thành ngữ trong tiếng Hà Lan lại du nhập vào tiếng Hán?

Đảo Đài Loan (tên cũ là Formosa) từng do Hà Lan chiếm lĩnh, cho đến khi Trịnh Thành Công chiếm lại. Ở Đông Nam Á, Indonesia - nơi có nhiều Hoa kiều sinh sống- là thuộc địa của Hà Lan trong 350 năm. Vì thế, lối nói “đội mũ xanh” này rất có thể do Hoa kiều mang trở lại truyền bá trong đại lục.


2020.07.12

Đã đăng trên fb ngày 7/12/2020