Ngôn ngữ “đạo” và ngôn ngữ “đời”

 Dẫn nhập.

Dịch ngược khó, nhưng dễ được tha thứ. Dịch xuôi cực khó, bởi tiêu chuẩn rất cao. Để có một bản dịch xuôi tốt, thì việc hiểu tiếng Việt, vận dụng tốt tiếng Việt là điều phải trau dồi liên tục.

Tiếng Việt, rộng lớn hơn cái “tiếng Việt của bạn” rất nhiều. Người lớn tuổi nói tiếng Việt khác người ít tuổi. Khi một đứa trẻ lên ba tập nói, nó lặp lại y xì câu nói của người lớn, cả nhà đều phì cười, vì nói ngộ quá, như ông cụ non. Sinh ra hiệu quả “hài hước” ấy là do, đó không phải là ngôn từ của một đứa trẻ lên ba, gây thành sự “đặt nhầm miệng”. Vậy thì cũng tương tự thôi, sẽ có sự vênh, sẽ gây buồn cười nếu để người nông dân nói như cán bộ, để giang hồ nói như thầy giáo, để thầy tu nói như người đời, để người miền Nam nói như người miền Bắc...

Ghép chữ thành câu, không đơn thuần chỉ là hợp về nghĩa, mà cần tính toán sao cho hợp về phong cách, thái độ, cá tính, đặc trưng nghề, đặc điểm vùng miền vân vân. Mà muốn biết hết những cái “hợp” ấy thì phải để ý hơn và trau dồi thường xuyên hơn. Đúng là khả năng quan sát tinh tế ngôn ngữ, vận dụng nhuần nhuyễn ngôn ngữ là thứ thuộc về thiên bẩm, nên mới có một nhóm người gọi là “nhà văn”, ai non phần thiên bẩm thì phải lấy cần cù bù lại. (Thực ra, nhà văn mà để tất cả nhân vật nói cùng một giọng cũng không phải hiếm.)

Nay nhân đọc một Thông báo về tang lễ của một vị cao tăng, bèn lựa lấy làm ví dụ để nói chuyện giọng đạo, giọng đời.

1. Thông báo về lễ tang Hoà thượng Thích Trí Quang

THÔNG BÁO

NAM MÔ BỔN SƯ THÍCH CA MƯU NI PHẬT

 -Kính khải bạch chư Tôn trưởng lão Hoà thượng, Chư Thượng toạ Đại đức Tăng Ni. 

-Kính thưa quý Thiện nam, Tín nữ Phật tử các giới. 

 Sau nhiều ngày thân thể khiếm an, đến 21 giờ 45 ngày 12 tháng 10 năm Kỷ Hợi tức (08.11.2019) Phật lịch 2563 Trưởng lão Hoà thượng Thích Trí Quang đã thâu thần thị tịch. 

 Chúng tôi mạo muội thay mặt Môn đồ Pháp quyến xin thông báo di huấn của Cố Trưởng lão Hoà thượng: 

 1. Sau giờ chết rồi độ 6 giờ là liệm

2. Liệm rồi các Pháp tử lạy 3 lạy rồi là đưa ra xe tang. 

3. Không bàn thờ, bát nhang, báo tang, thành phục, đưa đám, phúng điếu. 

4. Chuyển đến lò thiêu; thiêu rồi đem về chùa làm tuần, chung thất, trăm ngày, tiểu tường và đại tường. 

5. Mỗi lễ chỉ tụng một trong các kinh: Địa tạng, Kim cương, Bồ-tát giới, Pháp hoa và Thuỷ sám. 

6. Mỗi lễ đều không thông báo và mời ai dự cả. 

 Theo di huấn của Cố Trưởng lão Hoà thượng, chúng tôi xin Chư Tôn thiền đức và quý Phật tử chỉ đến viếng rồi về và xin miễn tất cả phúng điếu (kể cả vòng hoa). Xin chư Tôn thiền đức và quý Phật tử từ bi hoan hỷ. 

 Phật lịch 2563, Từ Đàm, ngày 12 tháng 10 năm Kỷ Hợi. 

(Tây lịch: ngày 08 tháng 11 năm 2019)

Pháp tử: Tỳ kheo Thích Hải Ấn 

2. Có những sự khác biệt thế này giữa "giọng đạo" và "giọng đời":

(Giọng đạo) = (Giọng đời)

Thích ca mưu ni Phật, “mưu” là “mâu”, do giọng địa phương ở Huế.

Kính khải bạch chư Tôn trưởng lão Hoà thượng = Kính thưa các Trưởng lão Hoà thượng đáng kính.

Sau nhiều ngày thân thể khiếm an = Sau một thời gian lâm bệnh nặng, mặc dù đã được (...) tận tình chăm sóc, song do tuổi cao sức yếu...

Trưởng lão (...) đã thâu thần thị tịch = Trưởng lão (...) đã từ trần hồi

21 giờ 45 ngày 12 tháng 10 năm Kỷ Hợi tức (08.11.2019) Phật lịch 2563 = 21 giờ 45 ngày 08. 11. 2019 (tức ngày 12 tháng 10 năm Kỷ Hợi). [Với nhà chùa thì ngày tháng là lịch âm và năm tính theo Can Chi + Phật lịch, Tây lịch mới là thứ đặt trong ngoặc (tức ngày...). ]

Chúng tôi mạo muội thay mặt (...) xin thông báo = Chúng tôi [ ] thay mặt (...) xin thông báo

Chúng tôi xin Chư tôn thiền đức = Chúng tôi xin các Thượng toạ Đại đức Tăng Ni

Xin chư Tôn thiền đức và quý Phật tử từ bi hoan hỷ = [cách nói tương đương?]

Trong thông báo trên, đoạn di huấn của Trưởng lão Hoà thượng được chép đúng lối khẩu ngữ khi ngài dặn chúng đệ tử, lời lẽ giản dị như người đời, ngoài ra thì văn bản được viết theo lối trang trọng, mang phong cách riêng của nhà chùa, và có phản ánh đặc điểm phương âm.

3. Vậy giả sử đem cái thông báo này dịch ra tiếng nước ngoài, liệu có đánh mất hết các đặc trưng của nó? Khả năng cao là mất. Dịch là diệt mà’ phải đành thôi. Ngược lại, dịch từ tiếng nước ngoài ra tiếng Việt, cũng là một khảo nghiệm xem người dịch có đọc được hết các lớp văn hoá được chồng lên nhau trong bản gốc hay không và có khả năng truyền tải càng nhiều càng tốt các lớp ấy hay không.

Đã đăng trên fb ngày 9/11/2019