Rời và Dời

Có người hỏi, "rời lịch" hay "dời lịch" và tại sao?

1. "Rời" và "dời" là hai chữ gần nghĩa, đều liên quan đến nghĩa "chuyển dịch". Ví dụ:

- Tàu rời bến

- Lá rời cành

- Dời nhà đi chỗ khác.

- Dời non lấp bể. 

Vậy chúng phân biệt với nhau như thế nào?

2. "Rời" và "dời" đều là hai chữ gốc Hán, lai nguyên của "rời" là 離 li, mà "dời" là 移 di.

Trong các ví dụ bên trên, "rời" và "dời" đều có nghĩa di chuyển, nhưng nếu xét về nghĩa gốc thì giữa chúng có sự khác biệt khá rõ nét. 離 li ( > rời) liên quan đến sự tách ra, chia lìa, rời bỏ; còn 移 di ( > dời) thì liên quan đến di dịch vị trí.

So sánh hai câu sau:

Cô ấy rời nhà đi nơi khác → Địa chỉ nhà không đổi, nghĩa của "rời" trỏ vào "cô ấy".

Cô ấy dời nhà đi nơi khác → Địa chỉ nhà thay đổi, nghĩa của "dời" trỏ vào "nhà".

3. Trở lại với câu hỏi "rời lịch" hay "dời lịch"?

"Lịch" ở đây phải hiểu là một "mốc thời gian được đánh dấu trên lịch". Quyển lịch thì không dịch chuyển đi đâu cả, chỉ có "mốc thời gian" là thay đổi thôi. Băn khoăn trên không phải không có lí do. Nói "rời lịch", thì người nói hiểu rằng "mốc thời gian" đã rời khỏi ô cũ để chuyển đến ô mới trên lịch, tương tự như "tàu rời bến". Trong khi nói "dời lịch", thì hiểu rằng "mốc thời gian" đã được di chuyển, như di một quân cờ từ ô này sang ô kia.

Tôi cho rằng "dời lịch" thì hợp lí hơn, bởi giữa "rời" và "dời", chỉ có "dời" là nghĩa trỏ vào "lịch" là danh từ đi sau nó. Còn "rời" sẽ trỏ vào danh từ đứng trước nó, ví dụ "tàu rời bến", thì "rời" trỏ vào "tàu" chứ không vào "bến".