牛 ngưu là con trâu hay con bò? (Phần 2)

Bài trước viết có phần vội vàng. Nhưng thôi không sửa lại, mà viết bù một bài khác, cơ bản tôi vẫn nghĩ có sự ưu tiên văn hoá cho "trâu" khi nhắc đến 牛 ngưu, nhưng sự ưu tiên này hoàn toàn phụ thuộc vào điều kiện phân bố địa lí.

1- Chúng ta không đang thảo luận về nghĩa của từ 牛 ngưu là gì, nó rõ ràng là phạm trù lớn bao gồm cả "trâu" và "bò". Người bản ngữ thấy không cần thiết phải phân biệt rạch ròi hai con vật này.
Giống như:

"Ông thường đưa bà anh đi dạo quanh

Trên con ngựa sắt Thống Nhất màu xanh"

(Ông bà anh, Lê Thiện Hiếu)

Người Việt sẽ không truy hỏi cặn kẽ xem chiếc xe đạp màu xanh rốt cục là màu lục, màu lam hay màu thanh thiên. Nhưng nếu phải dịch câu trên ra tiếng nước ngoài, thì người dịch sẽ phải chọn dịch thành "blue" hoặc "green" (nếu không có một khái niệm "xanh" mơ màng tương đương), ở đây người dịch phải tham gia vào "đồng sáng tạo" với tác giả, chỉ bởi vì tiếng nước ngoài yêu cầu thế. 

Vì thế tôi tin rằng các hảo hán Lương Sơn Bạc khi gọi "hai cân ngưu nhục và một hũ rượu", thì "ngưu nhục" vẫn là thị bò thôi, vì trâu còn phải giữ để cày ruộng.

Nhưng nếu giả sử chúng ta có một thí nghiệm tâm lí, đưa cho một hình vẽ chiếc xe đạp Thống Nhất và yêu cầu tô màu cho nó, có ba màu để lựa chọn là xanh lá cây, xanh nước biển, xanh da trời, thì bạn sẽ tô màu gì. Chọn một màu có thể là ngẫu nhiên với một cá nhân, nhưng nếu khảo sát 100 người, 1000 người thì lúc bấy giờ sẽ thấy tỉ lệ như sau: (giả sử) xanh lá cây > xanh nước biển > xanh da trời. Vậy thì trong sự không rõ ràng ấy thực ra vẫn có sự ưu tiên.

Nếu muốn tìm hiểu xem "sự ưu tiên" dành cho 牛 ngưu là gì, diễn biến thế nào trong lịch sử thì phải làm sao?

Cách nhanh nhất là xem người xưa hình ảnh hoá khái niệm ra tranh vẽ như thế nào. Với giới hoạ sĩ đời Tống, đời Minh, "trâu" là lựa chọn ưu tiên. Tôi cũng đã tìm hiểu tranh với chủ đề "mục đồng", kết quả, đa số là "trẻ chăn trâu", hiếm hoi lắm mới có một bức vẽ trẻ chăn bò. Trong khi đó, nếu tìm kiếm từ 羊 dương thì sẽ thấy vẽ cừu nhiều không kém vẽ dê.

2-Nhưng ưu tiên văn hoá của từ rõ ràng chịu ảnh hưởng từ khu vực địa lí. Ở những vùng khô hạn, nơi hiếm hoặc không có trâu thì 牛 ngưu dĩ nhiên gắn với "bò", trong khi đi dần xuống miền Nam thì hình ảnh trâu sẽ phổ biến hơn. Các hoạ sĩ Nam Tống rõ ràng quen thuộc với hình ảnh của trâu. Vậy thì với Việt Nam, 牛 ngưu là trâu là phù hợp với đặc điểm văn hoá miền Nam.

3-Ở góc độ khác, xuất phát từ tiếng mẹ đẻ có phân biệt "trâu" và "bò" để truy cầu 牛 ngưu tiếng TQ cũng phải một đối một là việc hơi vô duyên. Tôi cũng từng nghe người TQ phàn nàn rằng từ "cháu" trong tiếng Việt khiến họ quẫn trí, khi nó vừa tương đương với "điệt tử" (chú, bác - cháu) vừa tương đương với "tôn tử" (ông, bà - cháu), vai vế của hai đứa cháu này khác hẳn nhau, mà thằng "cháu" sau phải gọi thằng "cháu" trước là "chú".