Tôi học dịch

Hồi đại học, tôi được học với nhiều thầy giỏi về dịch, có giáo viên lâu năm, có cả phóng viên kì cựu của Thông tấn xã, cả với giáo viên là phóng viên người Trung Quốc đang thường trú tại Hà Nội. Có người học trên lớp, có người ở lớp học thêm. Mỗi người có một phong cách dạy riêng, ít nhiều để lại cho tôi những ấn tượng sâu sắc.


Thầy Đ dạy tôi môn dịch viết, cực kì nhấn mạnh về cấu trúc câu và các cấu trúc diễn đạt. Việc đầu tiên sau khi nhận bài tập dịch là thầy yêu cầu chúng tôi phân tích cấu trúc câu, thành phần nòng cốt, thành phần phụ, rồi sau đó theo đúng trật tự trong tiếng Trung mà dịch ra, định ngữ thì đưa lên trước, trạng ngữ chỉ mục đích thì đưa lên trước, cứ thế là dịch. Cầm lấy văn bản là bắt đầu đánh dấu thành phần câu, đánh dấu mũi tên để biết đoạn nào phải đưa lên trước. Và tất nhiên, thuộc cả những cấu trúc diễn đạt nữa, ví dụ "Để xxx" thì là 为了 xxx, tổ chức hội nghị về thì là 就xxx 召开会议, hai bên đã bàn về vấn đề = 双方就 xxx 问题进行讨论, đạt được đồng thuận về = 就 xxx 达成了共识. Chúng tôi luyện tập chủ yếu với tin chính trị, kinh tế của báo Nhân Dân hoặc Thông Tấn xã. Thực ra tôi không biết thầy khi soạn bài có phải gia công lại văn bản, lược bớt những chỗ khó khăn trước khi cho chúng tôi làm bài tập không, chắc là có. Thầy là đại diện tiêu biểu của phái trường quy, tôi không phải fan của cách làm này, nhưng nó hiệu quả. Áp dụng cho người mới học rất ổn.
Thầy C dạy tôi môn Lý thuyết dịch, thì lại là một cảnh giới khác, cái thầy nhấn mạnh đến là cùng một văn bản có thể có nhiều cách xử lí khác nhau. Học sinh dịch một câu xong thì thầy sẽ hỏi, còn cách dịch nào khác không. Nếu không ai trả lời thì thầy sẽ nói, không phải một, mà là năm ba cách dịch khác nhau, cách nào cũng hay cả. Học kiểu ấy chúng tôi bị quá tải. Học sinh mà, trình độ tiếng còn non, không đu kịp tốc độ của thầy. Nhưng tinh thần của thầy thì tôi lĩnh hội đầy đủ, không bao giờ chỉ có một đáp án. Nó phá vỡ sự cứng nhắc kiểu của thầy Đ.
Tôi còn được học dịch với thầy LQ, nguyên giáo sư dạy tiếng Việt ở Bắc Đại, sau sang VN làm phóng viên thường trú. Một giáo viên trong Khoa quen biết với thầy, đã tổ chức lớp để chúng tôi học. Một lần nữa, tôi bước sang thế giới khác với muôn vàn phân vân. Giáo viên người Việt dạy thì câu cú rất chuẩn ngữ pháp, nhưng chưa chắc đã phù hợp với tư duy ngôn ngữ của người Trung Quốc. Ban đầu tôi áp dụng đúng cách thức của thầy Đ, đè cú pháp mà dịch, thầy sửa lại cho chúng tôi, câu cú tự dưng nhẹ nhõm linh hoạt hơn hẳn, trong bản dịch xuất hiện những từ "không có trong bản gốc", nhưng phải thêm vào thì mới phù hợp với cách diễn đạt của người bản ngữ, chỗ này thì phải diễn đạt khác đi, tuy cấu trúc câu thay lại nhưng diễn đạt vẫn cùng một ý. Học thầy, tôi luôn thấy phân vân, thấy bất lực vì không cảm nhận được tại sao câu A và B đều đúng nhưng B lại đúng hơn, thế nào là cách diễn đạt "得体". Dù không bao giờ có lời giải thích trọn vẹn, nhưng tôi dần nhận ra một điều, có một thứ gọi là "ngữ cảm", mà càng được trau giồi tốt thì lựa chọn phương án dịch sẽ càng chính xác.


Bây giờ thì đến lượt tôi là người đứng trên bục giảng, nếu có một "điều gì đó" mà tôi muốn chia sẻ, thì đó là "đừng sợ bản nguồn", hãy là "đồng tác giả".


NDCV.