Ngòi nổ chiến tranh Ukraina, tháng 4. 2021 (updated)

 1. Bàn cờ tam quốc

Căng thẳng ở biên giới Nga - Ukraina đang dâng lên cao. Giáo gươm đã dàn, các bên đang trừng phạt ngoại giao lẫn nhau. Chiến tranh có nổ ra hay không, có khi chỉ phụ thuộc vào một sự bồng bột vô tình nào đó. TQ ở một bên gườm sẵn, chờ cơ hội rối ren để ngư ông đắc lợi ở biển Đông. 

Liên Xô tan rã đã 30 năm có lẻ, nhưng NATO vẫn duy trì và tích cực mở rộng. Cái gọi là sự đối lập về hình thái tư tưởng (CN tư bản vs. CN cộng sản) chỉ là trò đùa của thời đại. Giờ thì bốn chữ "hình thái tư tưởng" bị đổi sang từ khác là "giá trị phổ quát" 普世价值, cũng chỉ là khoác một tấm áo trông có vẻ khác mà thôi. Trớ trêu là những cái gọi là "giá trị phổ quát" bên nào cũng nhận là mình có, nhưng cách giải thích lại khác nhau. [*]

Thế giới lại chia ba chân vạc: Phương Tây - Nga - Trung Quốc. Trong thời gian chiến tranh lạnh, Trung Quốc giấu mình chờ thời, Liên Xô bị Phương Tây đánh bại, dẫn đến sự tan rã của liên bang. Trong một thời gian, Nga và Trung Quốc đã nhường "mặt trận" cho Phương Tây. Nhưng giờ Nga đang trở lại và TQ không còn muốn "giấu mình". 

Nga không còn là một quốc gia Xô-viết nữa, tại sao châu Âu không thể mở rộng vòng tay? Vì trong quá khứ, các quốc gia châu Âu đã "ăn đủ" vì tham vọng bành trướng của Đế quốc Nga và sau này là Liên Xô. Khi Liên Xô thành lập, đã gộp các quốc gia Ngoại Kavkaz, Ukraina và Belarus vào bản đồ của nó, trong thế chiến thứ hai, gom thêm một loạt quốc gia vùng Baltic. Đó là ở mặt châu Âu, ở mặt châu Á, thì Nhật Bản và Nga vẫn còn tranh cãi không thể giải quyết về lãnh thổ, TQ tuy lúc này tạm không đả động về tranh chấp biên giới với Nga nhưng họ không quên, chỉ là chưa phải lúc để lên tiếng thôi. 

Liên Xô đã lật đổ Đế quốc Nga về mặt chế độ, nhưng kế thừa nguyên vẹn ý chí bành trướng lãnh thổ từ Đế quốc. Châu Âu thấp thỏm rằng Nga sẽ kế thừa ý chí đó từ Liên Xô, đây có lẽ không phải là một lo lắng vô cớ. Nên việc duy trì NATO để răn đe Nga trở nên cần thiết với châu Âu, trong khi Nga chỉ trích rằng điều này mang lại sự lo lắng về an ninh cho Nga. Nga có hai đề nghị, hoặc NATO ở đâu thì ở nguyên đó, để Nga duy trì ảnh hưởng của mình ở vùng phên dậu, hoặc kết nạp Nga vào NATO. Đề nghị thứ hai tương đương với việc NATO tự động giải thể. NATO từ chối cả hai. Chuyện này trong mắt người Nga nghĩa là NATO đang chủ động kiếm cớ gây sự, khối quân sự này không phải là để "bảo vệ" mà là để "tấn công", tất yếu dẫn đến việc hành động của Nga trở nên quyết liệt và cứng rắn hơn. Gần đây, thứ trưởng ngoại giao Nga tuyên bố không nể nang ai, Mĩ chính là kẻ thù của Nga. 

Ukraina là nơi khiến mâu thuẫn giữa Nga và Phương Tây bày lên mặt bàn. Làm thế nào để giải toả mâu thuẫn, và hai bên cùng xuống thang căng thẳng? E rằng câu trả lời không đến trong ngắn hạn, khi mà ở Nga Putin "đại đế" vẫn đang nắm quyền lực tối cao và nhận được sự ủng hộ của người Nga. Kể cả khi Putin quyết định thoái vị, ai dám đảm bảo nền chính trị Putin không tiếp diễn? Nói cho cùng, nhà lãnh đạo nào không muốn đất nước của mình trở nên vĩ đại, và cách người Nga hiểu về sự "vĩ đại" cũng giống như các vị Sa hoàng thuở nào thôi. 

2. Sóng gió biển Đông

Khi mọi ánh mắt dồn về Ukraina, TQ gia tăng sự xuất hiện ở biển Đông. Nếu chiến tranh xảy ra ở châu Âu, thì là cơ hội lớn ở châu Á cho TQ. Ở đây, họ có hai mục tiêu, một là thu phục đảo Đài Loan, hai là tạo ra sự tranh chấp lãnh thổ với các nước láng giềng trên các đảo ở Thái Bình Dương, gồm VN. Đối mặt với sức mạnh của TQ, chủ trương của chúng ta xưa nay vẫn là "đa phương hoá các mối quan hệ", nói nôm na là "không đi biển một mình". "Không đi biển một mình" thì đúng rồi, nhưng đồng đội là ai? Ai sẽ là người sẵn sàng chung lưng đấu cật với VN để cân bằng sức mạnh với TQ? 

-Các nước Asean rõ ràng là những đồng đội không đủ tin cậy, trong một số sự việc cho thấy, mối dây liên kết nội khối của cộng đồng Asean là rất lỏng lẻo. 

-Ấn Độ là quốc gia có mâu thuẫn lãnh thổ với TQ, có thể sẵn lòng hỗ trợ VN gây sức ép với TQ, nhưng nếu được TQ "hối lộ" bằng việc giải quyết một số bất đồng ở biên giới trên cạn, thì liệu Ấn Độ còn sốt sắng với VN nữa hay không, khi mà sức mạnh trên biển của họ cũng hạn chế? Điều này cần phải được quan sát thấu đáo. 

-Mĩ và châu Âu sẽ bận rộn với Nga nên khó lòng rảnh tay ở biển Đông, tuy rằng họ có thể ém sẵn lực lượng răn đe để bảo vệ Đài Loan, nhưng các đảo khác thì không chắc.  

-Một gương mặt nữa là Úc. Úc cũng là một quốc gia thấy khó chịu khi bàn tay của TQ thò sâu vào chính trường nước này, chờ đợi Úc gia tăng hiện diện ở biển Đông trong thời gian tới.

-Nhật Bản cũng là một quốc gia có sức mạnh hải quân, và đồng ý cùng với Mĩ tham gia bảo vệ Đài Loan, nhưng sẽ không đi xa hơn về phía Nam. 

Nếu có gì chờ đợi vào thời sự trong thời gian tới, thì là việc tháo gỡ ngòi nổ chiến tranh ở Ukraina. Cục diện có thể biến chuyển trong chớp mắt. 

===

[*] Phương Tây nêu lên hai giá trị phổ quát của họ là "nhân quyền" và "tự do". Cả Nga và Trung Quốc đều thừa nhận các giá trị này và tuyên bố rằng họ tôn trọng "nhân quyền" và "tự do", cái khác biệt là cách lí giải về "nhân quyền" và "tự do" và vị trí của nó trong nền chính trị. Một sự khác biệt nữa là sự chênh lệch giữa "tuyên bố" và "thực thi". Những điều này đều rất khó đánh giá. Trung Quốc thẳng thừng tuyên bố với người Mĩ là đừng hòng áp tiêu chuẩn của Mĩ cho Trung Quốc. "Nhân quyền" và "tự do" có những tiêu chuẩn khác nhau đối với mỗi chế độ chính trị.

===

23.4

Căng thẳng ở biên giới Ukraina đã đi vào kiểm soát. Nga tuyên bố rút quân đội khỏi biên giới phía Tây áp với Ukraina, tuy vẫn để lại vũ khí khí tài, vì thế binh sĩ Nga có thể cơ động về vị trí sẵn sàng chiến đấu chỉ trong vài giờ nếu tình hình căng thẳng trở lại. Về mặt chính trị, thì đây là một bước đi giảm căng thẳng, nhưng về mặt quân sự thì vẫn giữ nguyên sự đe doạ. Trước đó, tổng thống Mĩ và tổng thống Nga đã điện đàm với nhau, rất ít thông tin lộ ra với báo chí, nhưng có thể đoán rằng hai bên đã có những thoả thuận có lợi cho Nga, bao gồm lời hứa không can thiệp quân sự từ phía Mĩ. Về công khai thì Mĩ mời Nga tổ chức hội nghị thượng đỉnh tại nước thứ ba. Châu Âu cũng vậy, dù tuyên bố ủng hộ Ukraina, nhưng họ không đưa ra một hành động thực chất nào. Không có sự chống lưng về quân sự, Ukraina sẽ không thể đối đầu với Nga, buộc phải ngồi lại nói chuyện với Nga với thái độ tử tế hơn. Bước tiếp theo, có thể Nga sẽ đạo diễn để đưa một nhân vật chính trị thân Nga lên thay tổng thống Ukraina đương nhiệm. 

Một nhượng bộ quan trọng mà Mĩ đã đưa ra là rút lại các chế tài đối với dự án đường ống dẫn khí đốt Nord Stream 2. Nhưng quyết định này cũng do cả sức ép từ châu Âu nữa, các quốc gia châu Âu như Đức công khai phản đối việc Mĩ trừng phạt dự án Nord Stream 2 (Dòng chảy phương Bắc).