Câu chuyện về "phép tạo chữ"

【Phấn trắng bút đỏ】 

Câu chuyện về "phép tạo chữ"
1. Tác giả của "Hán tự học tân luận" dùng khá nhiều công sức để phản bác cái gọi là "lục thư" (sáu phép tạo chữ), ông cho rằng phép tạo chữ trong thời đại Giáp cốt nhiều hơn sáu điều được quy nạp kia, cái áo "lục thư" thực ra không vừa người tẹo nào. Quan điểm rất đáng chú ý.
Nhưng giáo trình văn tự học phổ thông thì vẫn chưa rời bỏ hẳn nền tảng "lục thư", mà như cuốn giáo trình đang dạy ở trường U thì thậm chí còn cắt "lục thư" xuống còn "tứ thư" thôi, cái áo vốn dĩ đã chật vẫn bị cắt đi cái vạt. Lí do trong sách có nêu, vì "giả tá và chuyển chú là phép dùng chữ".
2. Tác giả của sách giáo khoa rất kiệm lời, mà kiệm lời là đúng, vì nói nhiều hơn là rất phiền. Vậy là hai phép "giả tá" và "chuyển chú" bị gạt ra không nói đến. Bỏ chuyển chú thì hay, vì cái này khó nói cho rõ ràng được. Bỏ giả tá thì đáng tiếc, vì trong công cuộc giản hóa chữ Hán, phép giả tá được vận dụng khi thay thế chữ nhiều nét bằng chữ ít nét đồng âm, ví dụ thay 幾 bằng 几, nghĩa là phép dùng chữ cổ xưa này vẫn đang được áp dụng ở thời hiện tại. Chưa kể kiến thức về "giả tá" khá quan trọng khi học Hán cổ.
3. Trong câu chuyện cắt từ "sáu" (lục thư) xuống "bốn" (tứ thư) này, có một chuyện khác theo tôi là đáng nói, là hiểu thế nào về ba chữ "phép tạo chữ" (造字法)? Đằng sau sự phân biệt "phép tạo chữ" và "phép dùng chữ" là cái gì? Xem ảnh dưới đây (trích từ slide bài giảng). Điều tôi muốn diễn đạt trong slide là, các nhà văn tự học thời cổ và một số nhà văn tự học hiện đại có cách hiểu khác nhau về "phép tạo chữ", câu hỏi hai nhóm này hướng tới là không giống nhau, nên kết luận sẽ khác.
"Giả tá" và "chuyển chú" là "dùng chữ" hay "tạo chữ", nói cho cùng, là xem anh nhìn nhận thế nào là "phép tạo chữ".
-Nếu coi "tạo chữ" là tạo ra kí tự ghi cho một tiếng có nghĩa trong lời nói, thế thì việc gán mã chữ cho một tiếng là tạo chữ cho tiếng ấy, sáng tạo mới hoàn toàn hay dùng một kí tự có sẵn đều tính. Đây là cách hiểu về phép tạo chữ của các học giả cổ.
-Nếu tách việc "tạo ra kí tự" và "gán kí tự cho tiếng có nghĩa" thành hai giai đoạn khác nhau, và "phép tạo chữ" chỉ dừng ở việc tạo ra kí tự đó, thì khi ấy sẽ không tính đến "giả tá". Ví dụ, việc "tạo chữ" chỉ tính đến khi chữ 莫 được tạo ra bằng cách vẽ mặt trời nằm trên cỏ (biểu thị nghĩa: chiều tối), chứ không tính đến việc chữ này được gán cho hư từ "đừng/ chớ".
(Nhưng tôi không chắc lắm cho lí do loại bỏ "chuyển chú", vì chữ "chuyển chú" có thay đổi về tự hình, chứ không phải bê nguyên hình chữ đó để gán cho một tiếng có nghĩa nào khác.)
4. Lần đầu tiên có sinh viên yêu cầu thầy giáo giải thích thêm về "giả tá" và "chuyển chú", lại còn nói rõ là em đã tìm hiểu nhưng chưa hiểu lắm. Thầy vừa hãi vừa mừng, hãi vì vấn đề rất lớn, khó trả lời trong một hai câu, mừng vì thấy sinh viên chủ động tìm hiểu cái mà sách giáo khoa đã từ chối đề cập. Hỏi ra mới biết, sinh viên muốn áp dụng "lục thư" vào việc hướng dẫn học chữ Hán, chắc đang nhen nhóm ý tưởng về viết luận văn về giảng dạy chữ Hán đây.